Glas in lood – achtergrond

Achtergrondinformatie over glas-in-lood
Onder andere ten behoeve van de expositie en ontwerpwedstrijd “Kijk op glas” 2016 in Museum Warsenhoeck

Glas in lood – de historie in het kort

Glas-in-lood stamt uit een eeuwenoude traditie. De vroegste kunstuitingen, glas-in-hout (Egypte) of in brons / beton (Romeinen) zijn al van vóór onze jaartelling bekend. De Romeinen en later in de middeleeuwen handwerkslieden verbonden aan kloosters, hoven en steden ontwikkelden het glas-in-lood zoals wij dat kennen. Al in de 11de eeuw werden kerken en kastelen voorzien van glazen vensters. De oudst bewaarde glas-in-lood voorstellingen (± 1050) bevinden zich in Augsburg in Duitsland.

Glas was duur en niet zoals nu het geval is, in grote oppervlakken beschikbaar. Men werkte dus met kleine ruitjes, die men in loden lijsten vatte om er wél grote vensteropeningen mee te kunnen afsluiten. Door allerlei insluitingen in het glas (mineralen et cetera) en kleine oneffenheden ten gevolge van de glasproductie, hadden de afzonderlijke ruitjes meestal een lichte en van elkaar verschillende tint. Later is men opzettelijk glas gaan kleuren met mineralen en met name metaaloxides. Nog weer later ontwikkelde zich de brandschilderkunst.

Wat dus begon als bescherming tegen de weersinvloeden, ontwikkelde zich tot kunstuiting én in kerken en kloosters ook als beeldverhaal bij de vertellingen uit de bijbel. De adelstand liet er later ook haar onderkomens mee verfraaien en aan het einde van de 19de eeuw zien we dat de gegoede burgerij deze gewoonte massaal overneemt.

Het ambacht van het vervaardigen van glas-in-lood panelen is sinds eeuwen ongewijzigd. Alleen de materialen die worden gebruikt: glas, lood en kit, worden niet langer ambachtelijk vervaardigd. Ook worden de panelen tegenwoordig nog zelden uitgevoerd in enkelglas techniek maar bijna altijd in dubbelglas ingebouwd.

Glas in lood – techniek

Ambachtelijk
De techniek van glas in lood is al zeer oud. Stukken gekleurd of gebrandschilderd glas worden naar het patroon van de gewenste voorstelling gesneden en gevat in H-vormige loodlijsten, die op de punten waar zij elkaar kruisen aan elkaar worden gesoldeerd. Om het raam waterdicht te maken wordt tussen de loodlijst en het glas een kit aangebracht. (Glas-in-loodkit is stopverf aangelengd met lijnzaadolie). Aangezien gewone loodlijsten niet voor veel stevigheid zorgen, zijn vaak enkele doorgaande loodlijsten voorzien van een stalen kern. Desondanks is een glas-in-loodraam een tamelijk zwakke constructie, zodat grotere uitvoeringen ter versteviging bevestigd worden aan aparte stalen spijlen. Grotere ramen bestaan doorgaans uit meerdere deelramen. Deze deelramen beschikken dan elk over een eigen sponning die tezamen het gehele raam vormen.

Dubbel glas
Om de uitstraling van glas in lood te combineren met een goede warmte-isolatie is het mogelijk glas in lood te monteren in dubbel glas. Er gaat echter wel iets van de uitstraling verloren, omdat de structuur van het glas in lood niet meer zo goed te zien is. Het is echter beter om het glas-in-lood in een frame aan de binnenzijde tegen de bestaande isolerende beglazing te plaatsen. Hierdoor staat het glas en het lood niet bloot aan de temperaturen die tussen de dubbele beglazing kunnen ontstaan. Het gaat om temperaturen die kunnen oplopen tot 60-70 graden en dit is op de lange duur schadelijk voor het raam. Het is zelfs absoluut verboden door de Rijksdienst voor Monumentenzorg.

Glas in lood – kunststijlen

Jugendstil of Art Nouveau
Tijdens de negentiende eeuw wordt glas in lood weer populairder. Doordat er gebruik wordt gemaakt van goedkopere productie methoden, wordt het tevens beschikbaar voor een groter publiek. In Duitsland en Oostenrijk ontwikkelt zich de Jugendstil glas in lood stijl. In deze stijl wordt veel gebruik gemaakt van natuur motieven, zoals bijvoorbeeld planten en dieren. De Jugendstil stijl is tekenend voor de periode tot 1914. Deze stijl is in andere delen van Europa bekend onder andere termen, zoals in België en Frankrijk onder de naam Art Nouveau. In Nederland worden zowel Art Nouveau als Jugendstil gebruikt.

Art Deco
Na de Jugendstil periode komt men in de Art Deco periode. Art Deco glas in lood is vooral bekend in de jaren 20 en 30 en kenmerkt zich door het gebruik van simpele en strakke vormen. Abstracte en geometrische vormen, zoals bijvoorbeeld driehoeken en rechthoeken, worden veelvuldig toegepast. Doordat men gebruik maakt van heldere kleuren zoals rood, blauw en oranje, geeft Art Deco glas in lood toch een speciale touch, ondanks de simplistische designs.

Glas in lood in de jaren 30
In de jaren 30 begint het functionalisme aan een ware opmars. Het hoeft allemaal niet per se mooi te zijn, zolang het maar functioneel is. De constructie en het uiterlijk van gebouwen worden voornamelijk bepaald door de functie. Daarom gebruik men in ‘jaren 30 glas in lood’ vooral rechthoekige vormen en hoofdzakelijk blank glas. Blank glas is namelijk erg lichtdoorlatend en dus zeer praktisch, wat erg in lijn is met de functionalisme-trend in die periode.

Modern glas in lood
Na jaren van ontwikkeling in de glas in lood branche, kunnen we alle constructies die ná de 2de W.O. zijn ontwikkeld onder de moderne stijl scharen. Door de hedendaagse technieken op het gebied van glas in lood kunst, is veel meer mogelijk. Met de juiste hulpmiddelen is het mogelijk om glas in praktisch elke denkbare vorm te snijden. In Moderne glas in lood kunst kan men de creativiteit dus de vrije loop laten.

Digitale bronnen:
http://glasinlood-info.nl/?a=artikelen/geschiedenis-verloop-van-glas-in.html
https://www.heartglass.nl/geschiedenis-van-glas-in-lood/
http://www.toonenago.nl/index.php/historie/
https://nl.wikipedia.org/wiki/Glas_in_lood

Glas in lood – een uitgebreidere historie voor de liefhebber

De eerste archeologische vondsten van glas in lood ramen dateren uit het Romeinse Rijk. De gebruikte omlijsting was toen alleen nog niet lood maar hout, gips of ijzer. In deze tijd werden stukjes gekleurd glas aan elkaar gezet in daarvoor op maat gemaakte kozijnen. Het was toen nog niet mogelijk om grote stukken glas te produceren. Wel wilde men graag lichtinval in huizen terwijl het huis nog steeds beschermd was tegen het weer. Glas in lood was hiervoor de oplossing.

De eerste duidelijke richtlijnen voor glas in lood ontstonden in de Middeleeuwen. De basis ingrediënten voor het maken van glas, zand en as, werden gesmolten en aan dit mengsel werden bepaalde metalen toegevoegd om het glas te kleuren. Het gesmolten glas werd vervolgens in een worstvorm gegoten waarna het uitgeperst werd. Na het stollen werd dit (gekleurd) glas. In Europa bereikte glas in lood het hoogtepunt van haar populariteit tussen 1150 en 1500. Door de mogelijkheid om grotere stukken gekleurd glas te produceren waren er veel meer mogelijkheden voor het maken van glas in lood ramen. Ook werd de techniek voor het maken van muren steeds beter. In de dunnere muren van die tijd was het makkelijker om grote ramen te plaatsen. De ontwerpen konden worden afgemaakt met zwarte verf. In deze periode werden er dan ook bijzondere en exclusieve ramen gemaakt voor grote kathedralen en kerken. De kerk gebruikte glas in lood om een mooie omgeving te creëren, maar ook om de kijker te informeren door middel van verhalen of religieuze symboliek. Aangezien de kerk zo belangrijk was in die periode, was glas in lood de belangrijkste kunstvorm in Middeleeuws Europa. Naast kerken waren sommige rijke instellingen en openbare gebouwen ook voorzien van exclusieve gebrandschilderde glas in lood ramen. Huizen waren voorzien van simpelere glas in lood panelen. In het begin van de middeleeuwen was de Romaanse stijl populair. Later ging dit over naar de Gotische stijl.

Tijdens de Renaissance werd glas in lood nog steeds geproduceerd in Europa. De gebruikte kunststijl veranderde van Gotisch naar Klassiek. Toen de Franse revolutie uitbrak en de kerk in aanzien daalde, werden er in Frankrijk veel glas in lood ramen verwaarloosd of vernietigd. Ook in Engeland gebeurde dit: tijdens de Engelse Reformatie werden vele Middeleeuwse en Renaissance ramen ingegooid en vervangen door blank glas. Dit had met de groeiende afkeer tegen de kerk en haar macht te maken. De begrijpelijke woede van het volk heeft er helaas toe geleid dat duizenden historische glas in lood ramen verloren zijn gegaan.

In de 19de eeuw won glas in lood weer aan populariteit en werd het weer een veel gebruikte kunstvorm. In het begin van de 19e eeuw werden er in Frankrijk veel glas in lood ramen gemaakt door grote platen glas te beschilderen. Vaak werden olieverfschilderijen van beroemde kunstenaars nageschilderd. Ook werden veel kerken waarvan het glas in lood tijdens de Franse revolutie vernield was gerestaureerd. Andere landen lieten middeleeuwse kerken en hun glas en lood ook restaureren. Na de Industriële revolutie werd het mogelijk om glas commercieel en in grotere hoeveelheden te produceren, waardoor ook het produceren van glas in lood makkelijker werd. Hierdoor ontplofte er een bom aan kunststijlen binnen het ambacht glas in lood. Geometrische patronen, de Neogotiek, Klassiek, de Arts en Crafts beweging en het Naturalisme zijn allemaal terug te vinden in glas in lood uit die tijd. Aan het eind van de 19e eeuw werd glas in lood in huizen ook steeds populairder. Vaak werd er gekozen voor simpele vogels en bloemen in kleine panelen of kleine glas in lood raampjes zonder beschildering. Sommige grote huizen hadden ook grotere ramen met indrukwekkende beschilderingen.

In het begin van de 20e eeuw werd glas in lood minder populair door de opkomst van nieuwere kunststijlen. In het midden van de 20e eeuw steeg de vraag weer omdat er duizenden kerkramen gerestaureerd moesten worden na de ravage die de Tweede Wereldoorlog achter zich liet. Veel werk uit deze periode werd industrieel geproduceerd. Ook waren er kunstenaars die van glas in lood een eigentijdse kunstvorm wilde maken en werd er door hun met nieuwe materialen geëxperimenteerd. Het gieten van mat glas in beton was een van die innovaties. Ook Gemmail, een techniek ontwikkeld door een Franse kunstenaar in 1936, werd ontwikkeld. Dit is een vorm van glas techniek waar aangrenzende stukken glas worden overlapt zonder lood te gebruiken, door dit op een plaat blank glas te smelten.

Tegenwoordig is er ruimte om glas in lood met allerlei kunstvormen te combineren. Door combinatie van bijzondere glassoorten, fusen en brandschildertechnieken kunnen veel moderne en originele werken worden gerealiseerd.